Retina Nedir ve Göz Anatomisi Nasıldır?

Retina, göz küresinin en arka duvarını kaplayan, üzerine düşen ışık enerjisini algılayıp bunu elektrik sinyallerine dönüştürerek görme olayını başlatan özelleşmiş sinir tabakasıdır. Göz anatomisi ise, bu hassas sinir ağını koruyan, besleyen ve dış dünyadan gelen görüntünün net bir şekilde retina üzerine odaklanmasını sağlayan kornea, mercek, iris gibi birbiriyle tam bir uyum içinde çalışan optik ve yapısal bileşenlerin bütününü tanımlar. Görme kalitesi, retinanın sağlığı ile gözün anatomik bütünlüğünün ne kadar kusursuz çalıştığına doğrudan bağlıdır. Bu iki unsur, net bir görüş için ayrılmaz bir takımdır.

Gözümüzü Dış Dünyadan Koruyan Katmanlar Nelerdir?

Göz küremizi daha iyi anlamak için onu, katmanlardan oluşan korunaklı bir küre olarak hayal edebiliriz. Tıpkı bir soğan gibi, en dıştan en içe doğru sıralanan üç temel katman bulunur ve her birinin kendine özgü, hayati görevleri vardır. Bu katmanlı mimari, gözün hem dış etkenlere karşı son derece dayanıklı bir organ olmasını hem de bir o kadar hassas bir optik alet olarak çalışmasını mümkün kılar.

En dışta, gözümüzün adeta zırhı olan sert tabaka yer alır. Bu katmanın en geniş bölümü, hepimizin bildiği gözümüzün “beyaz” kısmı olan sklera’dır. Sklera, yoğun bağ dokusundan oluşan yapısıyla göze o küresel şeklini verir, içindeki narin yapıları bir kalkan gibi korur ve gözümüzü her yöne çevirmemizi sağlayan altı adet kasın sağlam bir şekilde tutunabilmesi için bir çapa görevi görür. Bu koruyucu kalkanın ön tarafta, tam merkezde yer alan ve saat camına benzeyen şeffaf kısmı ise kornea’dır. Kornea, ışığın göze girdiği ilk penceredir ve kavisli yapısı sayesinde, dışarıdan gelen ışık ışınlarını odaklayan en güçlü mercektir. Net bir görüntü oluşumundaki en büyük pay onundur.

Gözün ortasındaki katman, beslenmeden sorumlu olan damar tabaka veya tıptaki adıyla uvea’dır. Adından da anlaşılabileceği gibi, bu katman kan damarları açısından o kadar zengindir ki gözün adeta besin ve oksijen santrali olarak çalışır. Üç önemli bölümden oluşur. Sklera’nın hemen altında yer alan ve retinanın dış katmanlarını besleyen yoğun damar ağına koroid denir. Koroidin önündeki devamı olan halka şeklindeki yapı siliyer cisim’dir. Bu yapının iki kritik görevi bulunur. Birincisi, göz içi basıncını dengeleyen ve damarsız dokuları besleyen göz içi sıvısını üretmektir. İkincisi ise, içindeki kaslar sayesinde göz merceğinin şeklini değiştirerek farklı mesafelere odaklanmamızı sağlamaktır. Bu katmanın en önde bulunan ve göze rengini veren kısmı ise iris’tir. Ortasındaki göz bebeği (pupil) adı verilen açıklığın büyüklüğünü anlık olarak ayarlayarak, bir fotoğraf makinesinin diyaframı gibi, göze giren ışık miktarını hassas bir şekilde kontrol eder.

Gözümüzün en iç katmanı ise görme olayının gerçekleştiği sinir ağı olan retina’dır. Retina, göz küresinin arka duvarını kaplayan, ışığı algılayıp elektrik sinyallerine dönüştüren ve bu sinyalleri beyne gönderen sinir dokusudur. Görüntünün oluştuğu yer burasıdır.

Gözü saran bu üç ana katman şunlardır:

• Dış koruyucu katman (Sklera ve Kornea)
• Orta besleyici katman (Koroid, Siliyer Cisim ve İris)
• İç sinirsel katman (Retina)

Net Görmek İçin Işık Gözün Hangi Kısımlarından Geçer?

Gözümüzün net bir görüntü oluşturabilmesi, ışığı retina üzerinde, sarı noktanın merkezinde yer alan fovea adı verilen küçücük bir alana kusursuzca odaklayabilen şeffaf yapılardan oluşan optik sistemine bağlıdır. Bu sistemin iki ana oyuncusu vardır:

Bu oyunculardan ilki, daha önce de bahsettiğimiz kornea’dır. Gözün en önündeki bu şeffaf ve kavisli tabaka, kırma gücü en yüksek olan yapıdır. Işığın odaklanmasındaki en büyük işi o yapar ve gücü sabittir, değişmez.

İkinci ve daha dinamik olan oyuncu ise irisin hemen arkasında bulunan göz merceği’dir. Tıpkı bir lastik gibi esnek ve şeffaf bir yapıya sahip olan mercek, “asılı bağlar” adı verilen incecik liflerle siliyer cisme bağlıdır. Siliyer cismin içindeki kaslar kasıldığında bu bağlar gevşer ve mercek kalınlaşarak kırıcılığını artırır. Kaslar gevşediğinde ise bağlar gerilir ve mercek incelerek kırıcılığı azalır. “Akomodasyon” adı verilen bu muhteşem mekanizma sayesinde, elimizdeki bir kitabı okurken yakına, ufka bakarken ise uzağa saniyeler içinde net bir şekilde odaklanabiliriz. Yaşla birlikte merceğin bu esnekliğini kaybetmesi, yakın görme zorluğunun (presbiyopi) ortaya çıkmasının sebebidir.

Gözün İçindeki Sıvıların Görevi Nedir?

Göz küremizin içi boş bir top değildir. Aksine, şeklini korumasını, basıncının hassas bir dengede kalmasını ve içindeki bazı dokuların beslenmesini sağlayan özel sıvılarla dolu odacıklara ayrılmıştır. Göz merceği, gözün içini ön ve arka olmak üzere iki ana bölüme ayırır.

Ön segment, kornea ile mercek arasında kalan kısımdır. Bu bölüm kendi içinde, kornea ile iris arasındaki ön kamara ve iris ile mercek arasındaki arka kamara olmak üzere iki odacıktan oluşur. Bu iki odacığın içi de aköz hümör adı verilen su gibi berrak bir sıvıyla doludur. Siliyer cisim tarafından sürekli olarak üretilen bu sıvı, kan damarı içermeyen kornea ve merceğin beslenmesini sağlar. Aynı zamanda, özel kanallardan (trabeküler ağ ve Schlemm kanalı) sürekli olarak gözü terk eder. Bu üretim ve boşalım arasındaki hassas denge, göz içindeki basıncı, yani göz tansiyonunu oluşturur. Eğer bu sıvının boşalmasında bir sorun yaşanırsa, göz içinde basınç artar ve bu durum görme sinirine hasar veren glokom (göz tansiyonu) hastalığına yol açabilir.

Arka segment ise merceğin arkasında kalan ve göz küresinin hacminin yaklaşık %80’ini kaplayan en büyük boşluktur. Bu bölüm, vitreus adı verilen yumurta akı kıvamında, jel benzeri, şeffaf ve yoğun bir maddeyle doludur. Vitreus, göz küresinin o yuvarlak şeklini korumasına arkadan destek olur, merceği yerinde tutar ve en önemlisi, retinayı nazikçe iterek altındaki koroid tabakasına yapışık kalmasına yardımcı olur.

Gözün Film Şeridi Olan Retina Nasıl Çalışır?

Retina, görme eyleminin başladığı, inanılmaz derecede organize ve karmaşık bir sinir dokusudur. Temel görevi, ışık enerjisini (fotonları) beynin anlayabileceği bir dil olan elektrik sinyallerine çevirmek ve bu kodlanmış mesajı, bir kablo gibi uzanan görme siniri aracılığıyla beyne iletmektir.

İnsan retinasının ilginç bir özelliği, “ters” bir tasarıma sahip olmasıdır. Bu şu anlama gelir: Işığı algılayan asıl hücreler (fotoreseptörler), en dışta, yani ışığın en son ulaştığı yerde, koroid tabakasına komşu olarak yerleşmiştir. Bu nedenle ışık, bu alıcı hücrelere ulaşmadan önce retinanın diğer tüm sinir ve destek katmanlarını geçmek zorundadır. Bu tasarımın doğal bir sonucu olarak tüm sinir liflerinin bir araya gelip gözü terk ettiği bir bölge olan ve fotoreseptör içermeyen kör nokta (optik disk) oluşur. En net görmeyi sağlayan merkezimiz olan foveada ise, ışığın fotoreseptörlere en az engelle ulaşabilmesi için retinanın iç katmanları yana doğru itilerek bir “çukur” oluşturulmuş ve böylece ışığın saçılması en aza indirilmiştir.

Retina, görevlerini yerine getirmek için mükemmel bir takım çalışması sergileyen farklı hücre tiplerinden oluşur. Bu hücrelerin başlıcaları şunlardır:

• Fotoreseptörler (Çubuk ve Koni hücreleri)
• Nöronal Hücreler (Bipolar, Amakrin, Horizontal ve Ganglion hücreleri)
• Glial Hücreler (Müller hücreleri ve Astrositler)

Bu hücrelerden fotoreseptörler, ışığı ilk karşılayanlardır. Çubuk hücreleri loş ışıkta ve gece görmemizi sağlarken, koni hücreleri aydınlıkta renkli ve detaylı görmeden sorumludur. Sinyal daha sonra, bilgiyi işleyip bir sonraki aşamaya taşıyan nöronal hücrelere aktarılır. Son olarak ganglion hücreleri, işlenmiş nihai sinyali beyne göndermek üzere görme sinirini oluşturur. Glial hücreler ise bu karmaşık yapının hem yapısal bütünlüğünü sağlar hem de sinir hücrelerinin sağlıklı çalışması için gerekli ortamı hazırlar.

Sarı Nokta (Makula) Neden Bu Kadar Değerlidir?

Makula, retinanın tam merkezinde yer alan, toplu iğne başından biraz daha büyük ama görme yeteneğimizin en değerli kısmından sorumlu olan hayati bir bölgedir. Okuma, araba kullanma, insanların yüzlerini tanıma gibi keskin ve detaylı görüş gerektiren tüm işlevlerimizi makula sayesinde yaparız. Bir fotoğraf makinesinin en yüksek çözünürlüklü sensörünün tam ortası gibi düşünebiliriz.

Makulanın bu kadar özel olmasının nedeni, yapısındaki adaptasyonlardır. İçerdiği sarı renkli lutein ve zeaksantin pigmentleri sayesinde, zararlı mavi ışığa karşı doğal bir güneş gözlüğü görevi görür ve antioksidan etkisiyle hücreleri korur.

Makulanın tam ortasında ise fovea adı verilen minicik bir çukur bulunur. Burası, 10/10 veya 20/20 olarak ifade edilen en keskin görüşümüzün oluştuğu sıfır noktasıdır. Fovea, bu inanılmaz hassasiyeti sağlayabilmek için sadece en detaylı görmeyi sağlayan koni hücreleriyle dolu olacak şekilde özelleşmiştir. Burada koni hücreleri çok daha ince ve sıkışıktır, aralarında kan damarları bulunmaz ve üstteki diğer retina katmanları kenara çekilerek ışığın doğrudan alıcılara ulaşması sağlanır. Bu yüzden sarı noktayı etkileyen hastalıklar, genel görme alanımızı değil ama hayat kalitemizi en çok etkileyen merkezi görmemizi hedef alır.

Gözümüzün Beslenmesi ve Kan Dolaşımı Nasıl Sağlanır?

Retina, vücudumuzdaki en çok enerji tüketen dokulardan biridir. Görme işleminin bir an bile duraksamaması için sürekli ve bol miktarda oksijen ve besine ihtiyaç duyar. Bu yüksek talep, birbirinden tamamen ayrı çalışan iki farklı dolaşım sistemi tarafından karşılanır. Bu iki sistemin varlığını ve işleyişini anlamak, retina hastalıklarının neden bu kadar çeşitli olduğunu kavramamızı sağlar.

Retinanın iç katmanları, yani sinyal işleme ve iletme görevini üstlenen nöronal hücreler, santral retinal arter (merkezi retina atardamarı) tarafından beslenir. Bu atardamar, görme sinirinin tam ortasından göze girer ve dört ana dala ayrılarak retinanın her bir çeyreğine kan dağıtır. Bu sistemin en önemli özelliği, damarlar arasında yedek bağlantıların olmamasıdır. Bu yüzden bu damarlardan birinin tıkanması, beslediği bölgede ani ve genellikle kalıcı görme kaybına neden olur.

Retinanın dış katmanları ise, yani en çok enerji harcayan fotoreseptörler ve onlara hizmet eden retina pigment epiteli (RPE), alttaki koroid tabakasından difüzyon yoluyla beslenir. Koroid, vücuttaki en yüksek kan akış hızına sahip dokudur. Bu yoğun akım sayesinde fotoreseptörlerin devasa metabolik ihtiyaçları kesintisiz olarak karşılanır.

Bu iki dolaşım sistemi, kan-retina bariyeri adı verilen özel filtreleme mekanizmalarıyla korunur. Bu bariyerler, kandaki zararlı maddelerin hassas retina dokusuna geçmesini engelleyen birer güvenlik kapısı gibidir. Diyabet gibi hastalıklarda iç bariyer, sarı nokta hastalığında ise dış bariyer bozulabilir.

Görüntü Retinadan Beyne Nasıl Bir Yolculuk Yapar?

Retinada ışığın elektrik sinyallerine çevrilmesiyle başlayan görme süreci, bu sinyallerin beyindeki görme merkezine ulaşmasıyla tamamlanır. Bu yolculuk, son derece organize bir sinir ağı üzerinden gerçekleşir.

Yolculuk, retinadaki bir milyondan fazla ganglion hücresinin uzun uzantılarının (aksonlar) bir araya gelerek optik siniri (görme siniri) oluşturmasıyla başlar. Her iki gözden çıkan optik sinirler, beynin tabanında, hipofiz bezinin hemen üzerinde optik kiazma adı verilen bir kavşakta buluşur. Burası, sinir liflerinin bir kısmının taraf değiştirdiği kritik bir noktadır. Her bir gözün buruna yakın olan yarısından gelen lifler karşı tarafa geçerken, şakağa yakın olan yarısından gelen lifler aynı tarafta yollarına devam eder.

Bu zekice çaprazlaşma sayesinde, görme alanımızın sol tarafından gelen tüm görsel bilgiler (her iki gözden de) beynin sağ yarım küresine, sağ tarafından gelen tüm bilgiler ise beynin sol yarım küresine yönlendirilir. Bu nedenle optik kiazmanın arkasında meydana gelen bir hasar, her iki gözün aynı tarafındaki görme alanını etkileyen “homonim hemianopsi” denilen duruma yol açar. Kiazmadan sonra sinir lifleri, beynin daha derinlerindeki aktarma istasyonlarına ve oradan da beynin arka kısmında bulunan birincil görme korteksine ulaşır. Bilinçli görme algısının oluştuğu, yani “gördüğümüzü anladığımız” son durak burasıdır.

Sarı Nokta Hastalığının (YBMD) Belirtileri Nelerdir?

Yaşa Bağlı Makula Dejenerasyonu (YBMD), adından da anlaşılacağı gibi ileri yaşlarda ortaya çıkan ve merkezi, keskin görmeden sorumlu olan sarı noktayı (makula) etkileyen ilerleyici bir hastalıktır. Hastalığın temelinde, retina pigment epiteli (RPE) katmanının fonksiyonlarının bozulması ve altında druzen adı verilen metabolik atıkların birikmesi yatar. İki ana tipi vardır: Kuru tip ve yaş tip. Yaş tip sarı nokta hastalığında görülen bazı yaygın belirtiler şunlardır:

• Bulanık veya bozuk görme
• Düz çizgilerin dalgalı veya eğri görülmesi
• Bakılan yerin merkezinde karanlık veya boş bir leke fark edilmesi
• Renklerin eskisinden daha soluk ve cansız görünmesi
• Okuma veya ince işler yapmada zorluk yaşanması

Bu belirtilerden herhangi birini fark etmek, özellikle 60 yaş üzerindeki kişiler için vakit kaybetmeden bir göz hekimine başvurmayı gerektirir.

Diyabet, Gözleri ve Retinayı Nasıl Etkiler?

Diyabetik retinopati, kontrolsüz kan şekerinin yıllar içinde retinanın küçük kan damarlarına verdiği hasar sonucu ortaya çıkan ciddi bir durumdur. Bu hasar, damar duvarlarının zayıflamasına, sızıntı yapmasına ve hatta tıkanmasına yol açar. Erken evrelerde genellikle belirti vermez, bu yüzden diyabet hastalarının düzenli göz dibi muayenesi yaptırması hayati önem taşır. Hastalığın erken evresinde (non-proliferatif) göz dibi muayenesinde saptanan bazı bulgular vardır:

• Mikroanevrizmalar (kılcal damarlarda oluşan küçük baloncuklar)
• Nokta ve leke tarzı kanamalar
• Sert eksudalar (damarlardan sızan yağ ve protein birikintileri)
• Pamuk-yünü lekeleri (sinir lifi tabakasındaki küçük enfarktüs alanları)
• Makula ödemi (görme merkezinde sıvı birikmesine bağlı kalınlaşma)

Hastalık ilerlediğinde ise (proliferatif evre), kanlanması bozulan retina yeni ve anormal damarlar üretmeye başlar. Bu zayıf damarlar kolayca kanayarak ani görme kaybına veya retinada çekintilere yol açabilir.

Retina Dekolmanı Nedir ve Türleri Nelerdir?

Retina dekolmanı, retina sinir tabakasının altındaki destek dokusu olan retina pigment epitelinden ayrılması durumudur. Bu ayrılma, retinanın beslenmesini bozarak fotoreseptörlerin hızla ölmesine neden olan acil bir durumdur. Tıpkı bir duvar kağıdının duvardan ayrılması gibi, retina yerinden kalkar. Tedavi edilmezse kalıcı körlükle sonuçlanabilir. Retina dekolmanının ortaya çıkış mekanizmasına göre farklı türleri bulunmaktadır.

• Yırtıklı (Regmatojen) Dekolman: En sık görülen tiptir. Genellikle yaşa bağlı olarak vitreus jelinin büzüşmesi sırasında retinada bir yırtık oluşturmasıyla başlar. Sıvı, bu yırtıktan girerek retinayı yerinden ayırır.
• Çekintili (Traksiyonel) Dekolman: Genellikle ilerlemiş diyabet gibi durumlarda, retina yüzeyinde oluşan anormal zarların büzüşerek retinayı mekanik olarak çekmesiyle oluşur.
• Sıvı Birikmesine Bağlı (Eksüdatif) Dekolman: Retinada bir yırtık veya çekinti olmaksızın, alttaki koroid veya RPE’deki bir hastalık (tümör, şiddetli iltihap vb.) nedeniyle retina altında anormal sıvı birikmesiyle oluşur.

Göz Hastalıklarını Teşhis Etmek İçin Hangi Yöntemler Kullanılır?

Modern göz hekimliği, retina hastalıklarını erken evrede teşhis etmek, takip etmek ve tedavi planlamak için bir dizi ileri teknoloji görüntüleme yönteminden yararlanır. Bu testler, retinanın yapısını ve fonksiyonunu detaylı bir şekilde incelememize olanak tanır.

Optik Koherens Tomografi (OCT), ışık dalgaları kullanarak retinanın kesitsel görüntülerini oluşturan, zararsız ve son derece hassas bir yöntemdir. Adeta retinanın katmanlarının mikroskobik bir haritasını çıkarır. OCT’nin temel kullanım alanları vardır:

• Retina katmanlarının ayrıntılı incelenmesi
• Makula ödemi gibi durumlarda sıvı birikiminin ve retina kalınlığının ölçülmesi
• Sarı nokta hastalığındaki druzen ve atrofi alanlarının tespiti
• Glokom takibinde sinir lifi tabakası kalınlığının değerlendirilmesi
• Makula deliği veya yüzeyindeki zarlar gibi yapısal sorunların teşhisi

Fundus Fotoğrafı ve Göz Anjiyosu da sık kullanılan diğer yöntemlerdir. Fotoğraf, retina yüzeyini belgelemek için, anjiyo ise damar içine özel bir boya verilerek damar yapısını, sızıntıları ve kanlanmayan alanları dinamik olarak görüntülemek için kullanılır.

Güncel Retina Tedavilerinde Hangi Yaklaşımlar Kullanılır?

Retina hastalıklarının tedavisi, son yıllarda altta yatan nedenleri doğrudan hedef alan yaklaşımlar sayesinde büyük bir ilerleme kaydetmiştir. Tedavi seçimi, hastalığın tipine, evresine ve hastanın durumuna göre belirlenir.

Göz İçi Enjeksiyonları (Anti-VEGF Tedavisi), özellikle yaş tip sarı nokta hastalığı ve diyabetik makula ödemi gibi durumlarda standart tedavi haline gelmiştir. Bu hastalıklarda artan VEGF adlı protein, damar sızıntısını ve anormal damar büyümesini tetikler. Göz içine enjekte edilen Anti-VEGF ilaçlar, bu proteini bloke ederek hastalığın ilerlemesini durdurur ve çoğu zaman görmede artış sağlar.

Lazer Fotokoagülasyon, belirli durumlarda kullanılan bir diğer etkili yöntemdir. İlerlemiş diyabette anormal damarların gerilemesi için yapılan panretinal fotokoagülasyon (PRP) veya retina yırtıklarının etrafını “kaynaklayarak” dekolmanı önlemek için yapılan lazer retinopeksi en sık uygulama alanlarıdır.

Vitrektomi Ameliyatı ise, gözün içindeki vitreus jelinin temizlendiği ve retina üzerindeki mekanik sorunların düzeltildiği bir mikrocerrahi yöntemidir. Vitrektomi ameliyatının gerekli olduğu bazı durumlar şunlardır:

• İlerlemiş veya karmaşık retina dekolmanları
• Şeker hastalığına bağlı temizlenmeyen göz içi kanamaları
• Makula üzerinde görmeyi bozan zarların (epiretinal membran) soyulması
• Makula deliklerinin kapatılması
• Retinada çekinti oluşturan bantların temizlenmesi

Sıkça Sorulan Sorular